Verslag Tata Steel Architectuurdag 2011 Nederland

01 Jul 2011

Met veel interesse luisterden de bezoekers naar de verschillende vakspecialisten die hun visie op de noodzaak en voordelen van renovatie uiteenzetten. Tillmann Klein van de Facade Research Group bij de TU Delft belichtte de technische kant van renovatie – calculatie van kosten en opbrengsten in termen van prestatie. Architect Leon Thier besprak daarnaast ook de esthetische kant – renovatie met respect voor het ontwerp – aan de hand van de vorig jaar voltooide renovatie van de Politieacademie te Apeldoorn.

Peter Strikwerda, Managing Director van Tata Steel verwelkomde de bezoekers met een korte toelichting op de naamsverandering van Corus naar Tata Steel die in januari van dit jaar plaatsvond. “Niet alleen de naam is veranderd”, legde Strikwerda uit. “De verandering markeert een nóg nauwere samenwerking tussen de verschillende Tata Steel units. Ook staat innovatie nu nog hoger op de agenda. Met onze gecombineerde kennis van dak- en gevelsystemen kunnen we de kwaliteit van onze producten en dienstverlening nog verder verbeteren.” Een goed voorbeeld is het onderzoek dat meerdere units van Tata Steel doen naar de optimalisatie van energieopwekkende dak- en gevelsystemen, gaf Strikwerda aan. “Fotovoltaїsche cellen in combinatie met coatings, maar ook coatings die zelf energie opwekken. De visie die we samen hebben op een gebouw moet anders worden. Niet alleen zijn esthetiek en duurzaamheid belangrijk, gebouwen moeten ook iets kunnen. Daarom zet Tata Steel zich in om de grote oppervlaktes die we bekleden met Colorcoat® zo goed mogelijk te benutten.”

 

Lifecycle analysis voor een optimale oplossing
Renovatie, more for less. Een interessant thema, vond Tillmann Klein, hoofd van de Facade Reseach Group aan de TU Delft. “Dit thema snijdt direct het belangrijkste punt aan bij renovatie van gevelsystemen”, stelde Klein. “De twee vragen bij elke renovatie moeten zijn: wat betaal je ervoor, en wat levert het op?”

Dat gevelrenovatie een belangrijk thema is, blijkt uit het feit dat er in Europa ongeveer 200 miljoen m2 aan verouderde gevelsystemen zijn te vinden. “Een strategische antwoord op die grote renovatievraag is dan ook van groot belang. Dit antwoord kan onder meer worden verkregen door een gedegen lifecycle analysis uit te voeren op verschillende oplossingsrichtingen bij een renovatietraject. Wat kost een renovatieoplossing, en wat levert deze op, bijvoorbeeld in termen van een reductie van energieverbruik? Op basis van de gegevens die deze analyses opleveren, kan worden gekozen voor de meest optimale en efficiënte oplossing.”

 

De gevel als onderdeel van het gebouworganisme
Klein illustreerde de aanpak van de Facade Research Group aan de hand van een aantal renovatieprojecten, met het Kreishaus gebouw te Wesel (Duitsland) als eerste voorbeeld. “De prefab panelen van de bakstenen gevel van het Kreishaus gebouw vertoonde door een constructiefout vervorming. Belangrijkste reden was het feit dat de onderliggende constructie aan krimp onderhevig was, terwijl dat met de bakstenen delen van de gevel niet het geval was. Gebruikers klaagden over tocht, kou in de winter en overmatige warmte in de zomer.” Door de vervorming was de isolerende werking van de gevel vrijwel geheel verdwenen, legde Klein uit. “Dat was bij 52% van de gevel het geval. Daar kwam nog bij dat de raamsystemen verouderd waren.” Eerste suggestie vanuit het verantwoordelijke bouwbedrijf was om de verbogen panelen gewoon weer op hun plaats te schroeven. “De kosten daarvoor bedroegen één miljoen euro”, aldus Klein. “Met de Facade Research Group zijn we nagegaan wat eventuele andere oplossingsrichtingen waren. Onder meer door een thermodynamische simulatie. Wat gebeurt er ’s zomers en in de winter met het binnenklimaat bij verschillende oplossingen?” Andere instrumenten om tot de juiste oplossing te komen waren de eerder genoemde lifecycle analysis en een berekening van het energieverbruik. “Het gewoonweg vastzetten van de panelen zou volgens onze analyse al in 2020 weer leiden tot renovatiebehoefte, terwijl andere oplossingen – met decentrale installaties voor verwarming en koeling – te kostbaar waren en zichzelf amper terug zouden verdienen. Uiteindelijk hebben we een oplossing aangeraden waarbij de ramen op gezette tijden ’s nachts automatisch openden (nachtkoeling) in combinatie met een koelingsysteem met behulp van een warmtewisselaar. Door een gedegen analyse van te verwachten kosten, opbrengsten en de duurzaamheid was deze oplossing aantoonbaar de meest efficiënte”, besloot Klein.

 

Architect Leon Thier van Studio Leon Thier gaf de bezoekers van de Tata Steel Architectuurdag inzicht in het ontwerpproces van de renovatie van de Apeldoornse politieacademie die vorig jaar werd voltooid. “Het is belangrijk de oorspronkelijke architect te begrijpen”, vertelde Thier, die zich voorafgaand aan het project had verdiept in de filosofie op architectuur van J.M. van Hardeveld, die het Kleinseminarie – waar de Politieacademie sinds 1973 in gevestigd is – in Apeldoorn heeft ontworpen. “Allemaal om te renoveren met respect voor het originele ontwerp.”

Bij de aanvang in 2002 trof Thier het gebouw verknoeid aan. “Plafonds waren verlaagd, de steunbalken waren weg of niet meer zichtbaar; de structuur  van het gebouw was verknoeid. Het terugbrengen van het originele karakter van het gebouw was dan ook één van de prioriteiten. Daarbij paste ook het verzoek van Monumentenzorg om de bijbouw uit de jaren ’70 weg te halen. Daarin stemden we toe, onder voorwaarde dat we de nieuwbouw met een ‘eigen’ handschrift aan het gebouw toe konden voegen.”

 

Programma van Eisen als leidraad
Het Programma van Eisen van de Politieacademie was helder, vertelde Thier. “Een goed beveiligde entree, een congresruimte, ruimte voor werving en selectie, een restaurant, een onderwijscentrum en een werkcentrum.” De indeling gaf meer hoofdbrekens, aldus de architect. “Andere inschrijvers op de aanbesteding hadden de omliggende tuin gevuld met satellietgebouwen voor het herbergen van de verschillende functies. Wij wilden alles juist zo beknopt mogelijk ontwerpen, om de interactie tussen leraar en leerling optimaal te kunnen bevorderen. Het leuke was dat het PvE precies op het gebouw paste. De indeling had zichzelf in principe al ontworpen.” Thier legde uit dat het ontwerpteam de binnenplaats beter wilde benutten. “Wanneer je die ruimte kunt benutten, creëer je ineens veel functionele ruimte. Daarnaast wilden we de binnenplaats echt als hart van het gebouw laten fungeren. Het moest een plaats voor ontmoeting worden.”

Het overdekken van de binnenplaats had wel wat voeten in de aarde, aldus Thier. “De overdekking moest zelfstandig worden overspannen, omdat we geen massa op de omringende bouw mochten laten rusten. Daarom hebben we gekozen voor het plaatsen van grote bogen, waar de dakconstructie op rust.” De boogspanten zijn aan de bovenkant bekleed met Colorcoat Prisma® en in de nok met glasplaten. “Op deze manier is veel openheid ontstaan. Iedereen in het atrium heeft nog steeds het gevoel buiten te zitten. Het moderne karakter van het staal geeft een mooie dialoog tussen oud en nieuw.” Precies wat Thier voor ogen had. “We hebben in de restauratie het nieuwe met het oude verenigd, de nieuwe functies komen inhoudelijk overeen met de oorspronkelijke functies van het gebouw.”

 

Renovatie is noodzakelijk
“Zijn we bang voor de (renovatie)wolf?”, vroeg William Borgstein van Tata Steel Colors zich aan het begin van zijn lezing af. “Er zijn nog te weinig renovatiestromen in de markt zichtbaar. Is er wel genoeg animo en weten we hoe we renovatie optimaal kunnen aanpakken?”

Middels een blik op het verleden van gecoat staal liet Borgstein zien dat de markt al snel de voordelen van het materiaal erkende. “Het standaard golfprofiel wordt nog steeds gebruikt. Verder werd al snel algemeen erkend dat staal snel, efficiënt en sterk bouwen mogelijk maakt”

Met enkele cijfers maakte Borgstein duidelijk dat de noodzaak tot renoveren steeds groter wordt. “Al meer dan 13 procent van alle kantoorruimte staat leeg. We kunnen onze huidige werkruimte optimaliseren en zo nodig herplannen. Een andere suggestie die veel wordt gehoord, is het bouwen buiten de stad, maar is dat de oplossing?” Borgstein zelf gelooft meer in het nut van kwalitatieve renovatie, gaf hij aan. “Met slimme renovatie kunnen we onze huidige bebouwde omgeving aanpassen aan de hedendaagse eisen, het energieverbruik verminderen en verbeteren op esthetisch gebied. Het gaat om het creëren van meerwaarde. De vraag is echter of we het durven aan te pakken.”

 

Staal voor renovatie
“Staal is bij uitstek geschikt als materiaal voor kwalitatieve renovatie”, aldus Borgstein. “Met een minimaal volume kunnen grote krachten worden gedragen, anders dan bij bijvoorbeeld beton, waar een veel groter volume benodigd is voor dezelfde sterkte. De slimme verbindingen die met staal kunnen worden gemaakt dragen verder bij aan de grote draagkracht die met staal gerealiseerd kan worden. Een uitstekende eigenschap wanneer op een relatief klein oppervlak extra functionele ruimte gecreëerd moet worden, bijvoorbeeld bij stedelijke renovatieprojecten.”

Staal is ook een materiaal voor de toekomst, vervolgde Borgstein. “De productieprocessen worden steeds duurzamer, en de levenscyclus van staal is een gesloten kringloop. Minder dan 1 procent verdwijnt naar de stort. Daarnaast zet Tata Steel zich in voor nieuwe toepassingen, zoals bijvoorbeeld ons Solar Transpired System, dat de warmte van de zon optimaal benut. Via minuscule perforaties in de beplating wordt warme lucht opgenomen en omgezet naar energie. Een simpel maar slim systeem, dat zeer korte terugverdientijden (tussen de 3 – 7 jaar) mogelijk maakt”, legde Borgstein uit. “Door dit systeem, of de andere innovaties waar Tata Steel op dit moment aan werkt (bijvoorbeeld fotovoltaїsche coating en de hechting van zonnecellen aan een coating) kunnen renovatiekosten sneller worden terugverdiend. We hebben dus niets om bang voor te zijn. Kwalitatieve renovatie ligt binnen handbereik.”

Foto-impressie Tata Steel Architectuurdag Nederland